Động cơ điện được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực sản xuất công nghiệp, thiết bị máy móc và đời sống hằng ngày. Trong đó, động cơ DC là dòng động cơ có khả năng điều chỉnh tốc độ linh hoạt, tạo mô-men xoắn tốt và phù hợp với nhiều hệ thống truyền động. Vậy động cơ DC là gì, có cấu tạo như thế nào và hiện nay gồm những loại nào? Hãy cùng Điện cơ Thanh Lâm tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
Động cơ DC là gì?
Động cơ DC (Direct Current Motor) hay còn gọi là động cơ một chiều là thiết bị điện cơ dùng để chuyển đổi năng lượng điện một chiều (DC) thành cơ năng (chuyển động quay). Nó tận dụng sự tương tác các từ trường để tạo ra lực làm quay một roto bên trong động cơ. Chuyển động quay này sau đó được sử dụng để thực hiện các nhiệm vụ khác nhau trong nhiều ứng dụng.

Cấu tạo của động DC
Cấu tạo chính của động một chiều (DC) cơ bản gồm 2 thành phần chính bao gồm:
Stator (phần tĩnh)
Là bộ phận đứng yên, có chức năng tạo ra từ trường cố định. Stator thường là nam châm vĩnh cửu (ở các dòng motor DC nhỏ) hoặc các cuộn dây quấn quanh lõi thép (nam châm điện ở các dòng motor DC công suất lớn).
Rotor (phần quay)
Là phần chuyển động nằm bên trong Stator, bao gồm lõi thép ghép từ các lá thép kỹ thuật điện và các cuộn dây quấn dẫn điện. Khi có dòng điện chạy qua cuộn dây Rotor, nó sẽ tương tác với từ trường của Stator để tạo ra lực quay.

Nguyên lý hoạt động của động cơ 1 chiều DC
Động cơ DC vận hành dựa trên định luật lực Điện từ (lực Lorentz). Nguyên lý này giải thích rằng: bất cứ khi nào một dây dẫn mang dòng điện được đặt trong một từ trường, nó sẽ chịu một lực cơ học.
Dưới đây nguyên lý hoạt động của động cơ:
- Dòng điện: Khi cấp nguồn điện một chiều vào động cơ, dòng điện đi qua chổi than và cổ góp để vào các cuộn dây trên Rotor.
- Sự tương tác từ tính: Dòng điện trong cuộn dây Rotor đặt trong từ trường do Stator tạo ra sẽ chịu tác dụng của lực điện từ.
- Tạo lực: Lực điện từ này tạo ra một mô-men xoắn kéo Rotor quay quanh trục.
- Momen quay: Nhờ hệ thống cổ góp xoay cùng trục, hướng dòng điện trong cuộn dây Rotor liên tục được đảo chiều đúng lúc, giúp lực quay luôn giữ nguyên một chiều chuyển động liên tục.
- Kiểm soát tốc độ: Tốc độ quay của động cơ sẽ tỉ lệ thuận với lượng dòng điện cung cấp cho cuộn dây яко. Dòng điện nhiều hơn dẫn đến quay nhanh hơn, và ngược lại.
Ưu điểm và nhược điểm của động cơ DC
Tùy theo thiết kế và mục đích sử dụng, động cơ DC có những ưu điểm và hạn chế riêng. Việc nắm rõ các đặc điểm này giúp người dùng lựa chọn dòng động cơ phù hợp với yêu cầu vận hành.
Ưu điểm của DC
- Có thể thay đổi tốc độ bằng cách điều chỉnh điện áp phần ứng hoặc từ thông kích từ theo thiết kế.
- Một số dòng động cơ DC, đặc biệt là động cơ kích từ nối tiếp, có khả năng tạo mô-men khởi động lớn.
- Phù hợp với các hệ thống cần thay đổi tốc độ và mô-men xoắn linh hoạt.
- Có nhiều lựa chọn từ động cơ công suất nhỏ đến các dòng động cơ công nghiệp.
- Có thể sử dụng trực tiếp trong những hệ thống dùng pin, ắc quy hoặc bộ nguồn một chiều phù hợp.
Nhược điểm của DC
- Đối với động cơ DC có chổi than, các bộ phận này cần được kiểm tra và bảo dưỡng thường xuyên.
- Sự tiếp xúc giữa chổi than và cổ góp có thể tạo tia lửa, cần lưu ý khi sử dụng trong môi trường có nguy cơ cháy nổ.
- Động cơ DC cần được cấp đúng điện áp và dòng điện theo thông số kỹ thuật.
- Một số dòng động cơ DC công nghiệp có cấu tạo phức tạp, đòi hỏi kỹ thuật viên có chuyên môn khi kiểm tra và sửa chữa.

Phân loại động cơ DC một chiều
Có 2 cách để phân loại động cơ 1 chiều DC bao gồm:
Theo cách nối từ trường Stato
Tiêu chí này dựa vào cách thức tạo ra từ trường ở phần đứng yên (Stator), bao gồm các dạng phổ biến sau:
- Động cơ 1 chiều chổi than (Brushed DC Motor): Loại này sẽ được sử dụng điện từ trong stato, với các cuộn dây nhận dòng điện một chiều. Loại này khá đơn giản, giá thành rẻ nhưng cần phải bảo trì chổi than.
- Động cơ 1 chiều shunt (Shunt DC Motor): Một loại khác với điện từ trong stato, nhưng các cuộn dây từ trường được kết nối song song với cuộn dây Roto. Nó cung cấp điều chỉnh tốc độ tốt.
- Động cơ 1 chiều nối tiếp (Series DC Motor): Cuộn dây Stator được đấu nối tiếp với cuộn rô-tơ. Ưu điểm lớn nhất của dòng này là cung cấp mô-men xoắn khởi động cực kỳ mạnh mẽ, chuyên dùng cho các ứng dụng kéo nặng như xe điện hay tời nâng.

Theo cơ chế chuyển mạch
Cách phân chia này tập trung vào phương pháp đổi chiều dòng điện để duy trì chuyển động quay liên tục của rô-tơ:
- Động cơ DC chổi than (Brushed DC Motor): Sử dụng hệ thống chổi than vật lý kết hợp với vành góp (cổ góp) để truyền và đổi chiều dòng điện trực tiếp vào rô-tơ. Loại này có cấu trúc đơn giản, giá thành kinh tế nhưng đòi hỏi phải kiểm tra và thay thế chổi than định kỳ sau thời gian dài sử dụng.
- Động cơ DC không chổi than (BLDC / PMDC): Vận hành hoàn toàn dựa trên mạch điều khiển điện tử thông minh để chuyển mạch dòng điện mà không cần đến chổi than hay cổ góp vật lý. Nhờ vậy, dòng motor này đạt hiệu suất vận hành vượt trội, tuổi thọ cao, chạy êm ái và không tốn chi phí bảo dưỡng chổi than.
Các ứng dụng của động cơ DC trong đời sống
Nhờ khả năng điều chỉnh tốc độ và đặc tính mô-men xoắn phù hợp với nhiều nhu cầu, động cơ DC được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.
- Trong công nghiệp: Dùng trong hệ thống xe nâng điện, cần trục nâng hạ, băng tải nhà xưởng, máy cán thép, hệ thống tự động hóa.
- Trong giao thông: Được sử dụng trong một số dòng xe điện, thiết bị kéo và hệ thống phụ trợ trên ô tô.
- Trong đời sống & gia dụng: Có mặt trong máy hút bụi, quạt điện, máy xay và một số thiết bị sử dụng động cơ công suất nhỏ.
Hy vọng với những thông tin chia sẻ của Điện cơ Thanh Lâm về câu hỏi “Động cơ DC là gì?” và một số những kiến thức liên quan khác về một động cơ điện một chiều DC sẽ giúp bạn hiểu hơn về động cơ DC và những ứng dụng của nó. Nếu động cơ điện của bạn gặp sự cố hãy liên với chúng tôi để được tư vấn giải đáp một cách tốt nhất nhé.
>> Xem thêm: Động cơ AC là gì? Cấu tạo, nguyên lý và các loại động cơ AC